Теміржол инженері Мұхаметжан Тынышбайұлының туғанына 145 жыл

Темір жол тарихы
23.01.2024, 07:56
Қазақстан теміржолшысы

Биыл қазақтың көрнекті саяси және қоғам қайраткері, алаш қозғалысының негізін салушылардың бірі, Алаш Орда үкіметінің мүшесі және оның төрағасының орынбасары, тарихшы-ғалым, қазақтан шыққан тұңғыш теміржол қатынастарының инженері Мұхаметжан Тынышбайұлының туғанына 145 жыл толады.

Алаштың ірі қоғам және мемлекет қайраткері, тарихшы, ағартушы, тұңғыш темір жол инженері Мұхамеджан Тынышбаев 1879 жылы 12 мамырда Жетісу облысы Лепсі уезі Мақаншы-Садыр болысында, қазіргі Жетісу облысы Қабанбай ауданында өмірге келген.  

Ауыл молдасынан хат таныған соң, 1890 жылы Верный ерлер гимназиясының даярлық сыныбына қабылданады. Мұхамеджан Тынышбаевтың тағдыр-талайы білім мен ағартуға, ұлттық теңдік пет өркениетке ұмтылған қазақ халқының тағдырымен бір.  

1900 жылы Мұхамеджан император I Александр атындағы Петербор темір жол транспорты институтына қабылданады. Бұл институтты 1906 жылы бітірген.

М.Тынышбаев 1906 жылы елге келіп, біраз уақыт Жетісу теміржолын жобалау ісіне қатысады. I Мемлекеттік Думаның қуғындалғанынан хабардар ол ел құқына қажетті табанды қоғамдық-саяси жұмысымен көрінеді.

1907 жылы 28 жасында II Мемлекеттік Думаға Жетісу облысы атынан депутат болып сайланады. Сөйтіп, енді ол биік саясатқа көтеріледі. Ол Түркістан генерал-губернаторлығы қарамағындағы аймақтың теміржол құрылысына инженер ретінде атсалысады. 1907- 1914 жылдар аралығында Әмудәрия үстіне салынған көпір құрылысына, Ұрсат (Урсатьевск) - Әндіжан теміржол құрылысына жетекші маман, бас инжетер есебінде қатысады. Теміржол саласына байланысты еңбегін ғана парақтағанның өзінде М.Тынышбаев - Кіндік Азия көлемінде еленуге лайықты инженер-теміржолшы.  

1914 жылы қайраткер Жетісу темір жол құрылысына қайта ауысады. Бұл жолы ол Арыс - Әулие ата учаскесінің басшысы және бас инженері болып қызмет атқарды.  

Түрксібті салу жөнінде шешім қабылданған уақытта  Мұхамеджан Тынышбаевты да Түрксіб құрылысымен айналысатын арнайы комиссияның құрамына кіргізуді ұсынған бұйрық шығады. Сонымен құрылыс басталар сәтте келіп жетеді. Рысқұлов бұл үшін арнайы Мәскеуден келіп, Лугавой бекетінде теміржолдың тұсауын кеседі. Тұсаукесер рәсімі ретінде паравоз киіз үйдің ішімен жүріп өтеді. Бұл 1921 жылдың 27 қарашасы болатын. Салтанатты жиында барлығы сөз сөйлеп, паравоз Сібір бағытындағы алғашқы шақырымды жүріп өтеді. Рысқұлов бастаған бір топ басшы қолдарына балға алып, теміржолдың алғашқы сыналарын қағады.  

Сол кезде Мұхамеджан Тынышбаев құрылыстан ешқандай хабары жоқ жергілікті қазақ балаларына арналған курстар ашады. Ауыл балаларына теміржол құрылысының қыр-сырын үйрете бастайды. Онда 50-ге жуық қазақ баласы білім алады. Мұхамеджан Тынышбаев оларға арнап оқулықтар жазады.  

Кеңес үкіметі Алаш зиялыларының іс-әрекеттерін жіті назарда ұстап, 1937–1938 жылдары жаппай жазалауға ұшыратты. М. Тынышбаев 1930 жылдың 3 тамызында кеңес билігі тарапынан саяси қуғындауға түсті.

Ол бес жылға сотталып, Воронежге бес жылға жер аударылады.1933-1937 жылдары ол айдауда жүргенінде Москва-Донбас темір жол құрылысында жұмыс істейді.

М. Тынышбаев ауырып, елге оралғанымен 1937 жылы қараша айында қайта тұтқындалады да, 1937 жылы Ташкент түрмесінде «Халық жауы» деген желеумен атылады.

1959 жылдың 29-қыркүйегінде Мұхаметжан Тынышбаев Қазақ КСР-сы Жоғарғы сотының, кейін 1970 жылы КСРО прокуратурасы мен Түркістан әскери округының прокурорының шешімімен ақталып шықты.

Мұхамеджан Тынышбаевқа қатысты тарихи құжаттар мен деректер елімізде, ТМД елдері қалаларының (Мәскеу, Петербург, Самара, Уфа, Том, Қазан, Ташкент, Қоқанд, Ашғабад және т. б.) мұрағат қорларында және алыс шетелдерде түрлі ресми-қоғамдық мекемелер мен жеке коллекционерлердің қорларына шоғырланған.

Қазақтан шыққан тұңғыш теміржол инженеріне қатысты құжаттар қоры «Қазақстан темір жолы» ҰК» АҚ-ның бас ғимаратында да жасақталған. ҚТЖ музейінің ішінде Мұхамеджан Тынышбаев бұрышы бар. Онда қоғам қайраткеріне арнап стенд қойылған және үлкен портреті тұр. 2021 жылы М. Тынышбаевтың портретін оның жиен немересі музейге өз қолымен әкеліп тапсырған екен. Сондай-ақ галлереядан Тынышбаевтың кенже ұлы Дәулеттің фотосын көруге болады.  

 

Жаңалықтар
01.03.2024
«Қазтеміртранс» АҚ қызметкерлері 27 келіден астам батареяны кәдеге жарату үшін тапсырды
Жаңалықтар
01.03.2024
Қазақстандық дизельді-электр локомотивтері Моңғолияға жеткізіле бастады
Жаңалықтар
01.03.2024
«Бір белдеу – Бір жол» бастамасы шеңберінде транзитті ұлғайту бойынша стратегиялық уағдаластықтарға қол жеткізілді
Жаңалықтар
01.03.2024
Алдағы жазда Алакөл бағытындағы пойыздарда 270 мыңнан астам орын ұсынылады
Аймақтар
01.03.2024
Студенттер жүк тасымалы процесімен танысты
Аймақтар
01.03.2024
1 наурыз – Алғыс айту күні
Жаңалықтар / Мұрағат
01.03.2024
«Қазақстан теміржолшысы» газеті, №20 01 наурыз 2024 жыл
Жаңалықтар
29.02.2024
ҚТЖ ынтымақтастық туралы үшжақты меморандумға қол қойды
Инфрақұрылым
29.02.2024
Таулы өңірде 900 метр жол жөнделді
Жаңалықтар
29.02.2024
«Жолаушылар тасымалы» АҚ уақыт белдеуінің өзгеруіне байланысты жолаушыларды мұқият болуды сұрайды
Аймақтар
29.02.2024
Қосалқы бөлшектер жетіспеушілігі шешілуде
Жаңалықтар
29.02.2024
Жамбылдық теміржолшыларға жаңа техника берілді
Аймақтар
29.02.2024
Шымкентте «100 жас есім» жобасы аясында модульдік оқу күндері өтті
Жаңалықтар
29.02.2024
Теміржолшылар бейінді жоғары оқу орындары мен колледж студенттеріне дәрістер сериясын өткізді
Қауіпсіздік
29.02.2024
Пойыздың тоқтату кранын жұлып алған екі жолаушыға айыппұл салынды
Жаңалықтар
28.02.2024
Мемлекет басшысы теміржол саласының ардагерлерімен кездесті
Цифрландыру
28.02.2024
Мемлекет басшысы «ҚТЖ» ҰК» акционерлік қоғамы мен Қытайдың Huawei компаниясы бірлесіп құрған жаңа Инновациялық орталықты ашты
Жаңалықтар
28.02.2024
Мемлекет басшысы «ҚТЖ» ҰК» АҚ Инновациялық орталығына барды
Жаңалықтар
28.02.2024
«Денсаулық» медициналық пойызы сәуір айынан бастап жолға шығады
Жаңалықтар
28.02.2024
Бірыңғай уақыт белдеуі: жолаушылар пойыздарының қозғалыс кестесіне өзгерістер енгізу бойынша шаралар қолға алынды