Пойыз неге рельстен шығып кетпейді? Көпшілік біле бермейтін құпия

Пойызға мініп, терезеден сыртқа қарағанда, вагондардың салмағы мен жылдамдығына таңғаласың. Бірнеше мың тонна жүк артқан құрам едәуір жылдамдықпен жүйтки алады. Сонда осынша ауыр пойыз қалайша жіңішке темір рельстің үстінен ауып кетпейді? Әсіресе бұрылыстардан өткенде оны не ұстап тұрады?

Мұның жауабы рельстің беріктігінде ғана емес. Ең қызығы, пойыз дөңгелегінің өзінде көзге бірден байқала бермейтін арнайы құрылым бар.

Дөңгелектегі кішкентай «сақтандырғыш»

Автокөліктің дөңгелегі тегіс жолмен жүреді. Ал пойыз дөңгелегінің ішкі жағында шығыңқы металл бөлік болады. Оны дөңгелек жиегі, яғни реборда деп атайды.

Егер дөңгелек рельстің үстімен қозғалғанда бүйірге қарай ығыса бастаса, осы шығыңқы бөлік рельстің ішкі қырына тіреліп, дөңгелектің одан шығып кетуіне кедергі жасайды.

Бірақ пойызды рельсте ұстап тұратын жалғыз нәрсе осы деп ойламаңыз. Қалыпты қозғалыс кезінде реборда рельске үнемі үйкеліп тұрмайды. Дөңгелектердің пішіні, рельстердің дәл өлшеммен төселуі және бүкіл жүріс бөлігінің құрылысы өзара үйлесіп жұмыс істейді.

Ал пойыз бұрылыстан қалай өтеді?

Мұнда да бір қызық бар. Пойыздың екі дөңгелегі бір оське бекітілген. Олар автомобильдегідей бір-бірінен тәуелсіз айналмайды.

Дөңгелектердің рельспен жанасатын беті сәл конус тәрізді жасалады. Пойыз бұрылыста бүйірге ығысқанда, бір дөңгелек рельспен үлкенірек, екіншісі кішірек радиуста жанасады. Соның арқасында олардың жүріп өтетін жолындағы айырмашылық белгілі бір дәрежеде өтеледі.

Қарапайым тілмен айтсақ, дөңгелектердің пішіні пойыздың рельс бойымен дұрыс бағытталуына көмектеседі. Ал бұрылыстарда сыртқы және ішкі рельстердің ұзындығы әртүрлі болғандықтан, жолдың геометриясы да арнайы есеппен жасалады.

Жалпы пойыздың рельстен шығуы мүмкін бе?

Әрине, мүмкін. Рельс сынып кетсе, жолдың геометриясы бұзылса, дөңгелек немесе жүріс бөлігі зақымданса, пойыздың жылдамдығы бұрылыстың жағдайына сәйкес келмесе, апат қаупі туындайды.

Сондықтан теміржолда рельстердің жай-күйі, дөңгелектердің тозуы, вагондардың техникалық жағдайы және пойыз қозғалысының жылдамдығы тұрақты бақылауда болады.

Тағы бір маңызды жайт: пойыздың салмағы оның рельстен ешқашан шығып кетпейтініне кепілдік бермейді. Керісінше, үлкен жылдамдық кезінде пайда болатын күштерді дұрыс есептеу аса маңызды.

Қысқасы, пойызды рельсте ұстап тұрған бір ғана тетік жоқ. Мұнда дөңгелектің ерекше пішіні, рельстің құрылысы, жүріс бөлігінің механикасы және инженерлердің дәл есебі бірге жұмыс істейді.

Күн сайын көз алдымызда өтіп жатқан пойыздың қарапайым көрінетін қозғалысының артында осындай күрделі инженерлік шешімдер жатыр. Ал біз көбіне соның бәрін байқамай, терезеден өтіп бара жатқан даланы тамашалап отырамыз.