Орта дәліздің жаңа кезеңі: Қазақстан мен Өзбекстан транзиттік серіктестікті күшейтіп жатыр

Қазақстан мен Өзбекстан Орта дәліздің (Транскаспий халықаралық көлік бағыты) әлеуетін толық пайдалану үшін ынтымақтастықтың жаңа кезеңіне өтті, деп хабарлайды Rail-news.kz. 

Ақтауда өткен екі елдің премьер-министрлері Олжас Бектенов пен Абдулла Ариповтың кездесуі тек екіжақты сауда мәселесін ғана емес, бүкіл Орталық Азияның Еуропаға шығатын логистикалық бағытын дамыту тұрғысынан маңызды қадам ретінде бағаланып отыр.

Соңғы бірнеше жылда әлемдік логистикада айтарлықтай өзгерістер болды. Геосаяси тәуекелдердің артуы, дәстүрлі тасымал бағыттарының күрделенуі және жеткізу тізбектерін әртараптандыру қажеттілігі Орта дәліздің стратегиялық рөлін күшейтті.

Бұл бағыт Қытайдан Қазақстан арқылы Каспий теңізіне, одан әрі Әзербайжан, Грузия, Түркия және Еуропа елдеріне жүк жеткізуді қамтамасыз етеді. Сондықтан Қазақстан үшін Ақтау мен Құрық порттары тек ұлттық инфрақұрылым нысандары емес, халықаралық көлік жүйесінің маңызды буынына айналып келеді.

Ақтау порты – өңірлік логистиканың тірегі

Ақтау халықаралық теңіз сауда порты бүгінде Қазақстандағы ең ірі теңіз логистикалық орталығы саналады. Жалпы ауданы 44 гектарды құрайтын порт жылына шамамен 12 млн тонна жүк өңдеуге қауқарлы.

Ал Ақтау және Құрық порттарының жиынтық өткізу мүмкіндігі жылына шамамен 22 млн тоннаға жетеді. Бұл Қазақстанның Каспий бағытындағы негізгі көлік әлеуетін қалыптастырып отыр.

Үкімет соңғы жылдары порт инфрақұрылымын кеңейтуге ерекше назар аударуда. 2025 жылы Құрық портында түбін тереңдету жұмыстары толық аяқталды. Ақтау портындағы дәл осындай жоба да жыл соңына дейін аяқталмақ.

Бұл өзгерістер:

• ірі тоннажды кемелердің қауіпсіз кіруіне;
• порттардың өткізу қабілетін арттыруға;
• жүк айналымын ұлғайтуға;
• халықаралық тасымал құнын төмендетуге мүмкіндік береді.

Қазақстан үшін ең маңызды көрсеткіштердің бірі – контейнерлік транзиттің тұрақты өсуі.

2022–2025 жылдары Қазақстан порттары арқылы Орта дәлізбен өтетін контейнер көлемі 3,8 есеге артты.

Бұл бірнеше фактордың нәтижесі:

порттардың жаңғыртылуы;

теміржол желілерінің кеңеюі;

цифрлық логистиканың енгізілуі;

халықаралық операторлардың қызығушылығының артуы.

Ақтау портында қуаттылығы 140 мың ЖФЭ болатын контейнерлік хабтың бірінші кезеңі іске қосылды. Екінші кезең аяқталған соң, 2027–2028 жылдары оның қуаты 240 мың ЖФЭ-ға дейін өседі.

Сонымен қатар Қазақстан алты жаңа контейнерлік кемеге тапсырыс берді. Оның төртеуі 2027 жылы, қалған екеуі 2028 жылы пайдалануға беріледі.

Бұл теңіздегі тасымалдау мүмкіндігін айтарлықтай кеңейтеді.

Теміржол жаңғыртылуы логистиканың тиімділігін арттырады

Орта дәліздің тиімділігі тек теңіз порттарына ғана емес, теміржол инфрақұрылымына да байланысты.

Осыған байланысты Шалқар – Бейнеу, Бейнеу – Маңғыстау теміржол учаскелері жаңғыртылып жатыр. Бұл Ақтау мен Құрық порттарына жүк жеткізу уақытын қысқартып, өткізу қабілетін ұлғайтады.

Логистикалық тізбектегі «тар орындардың» азаюы Орта дәліздің халықаралық бәсекеге қабілеттілігін арттыруға мүмкіндік береді.

Өзбекстан үшін Қазақстанның порттары неге маңызды?

Өзбекстан теңізге тікелей шыға алмайтын мемлекет болғандықтан, оның сыртқы саудасы көрші елдердің көлік инфрақұрылымына тәуелді.

Соңғы жылдары Өзбекстан экспорты қарқынды өсіп келеді. Осыған байланысты сенімді әрі жылдам транзиттік бағыттарға сұраныс та артуда.

2025 жылы Ақтау және Құрық порттары арқылы өңделген өзбек жүктерінің көлемі 60 пайыздан астам көбейді.

Қазақстан жүк жөнелтушілер үшін қолайлы тарифтер ұсынып отыр. Сонымен қатар теміржол мен теңіз бағыттарының үйлесімді жұмысы жүктердің жеткізілу мерзімін едәуір қысқартуға мүмкіндік береді.

Бұл Өзбекстанның Еуропа, Кавказ және Түркия нарықтарына шығуын жеңілдетеді.

Екі елдің ортақ мүддесі

Ақтаудағы кездесу барысында Олжас Бектенов Қазақстан Ақтау және Құрық порттары арқылы Өзбекстанның экспорттық жүктерінің транзитін кеңейтуге дайын екенін мәлімдеді.

Премьер-министрдің айтуынша, Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев теңіз және теміржол инфрақұрылымын дамытуды мемлекеттік саясаттың негізгі басымдықтарының бірі ретінде белгілеген.

Кездесу қорытындысында «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясы мен «Өзбекстан темір жолдары» акционерлік қоғамына Орта дәліз арқылы тасымалдау көлемін ұлғайту жөніндегі нақты бірлескен жоспар әзірлеу тапсырылды.

Сарапшылар не дейді?

Халықаралық сарапшылардың пікірінше, Орта дәліздің басты артықшылығы – оның балама маршрут ретінде қалыптасып келе жатқаны. Бұл бағыт Қытай мен Еуропа арасындағы жеткізу тізбегін әртараптандыруға мүмкіндік береді және Орталық Азия елдерінің жаһандық логистикалық жүйедегі рөлін күшейтеді.

Қазақстан үшін бұл – транзиттік табысты ұлғайту, жаңа өндірістерді дамыту және порттық инфрақұрылымды халықаралық деңгейге шығару мүмкіндігі. Ал Өзбекстан үшін сенімді теңіз қақпасына қол жеткізу сыртқы сауда географиясын кеңейтіп, экспорттық әлеуетін арттыруға жол ашады.

Ақтауда өткен Қазақстан мен Өзбекстан премьер-министрлерінің кездесуі Орта дәлізді дамыту бағытындағы нақты қадамдардың жалғасы болды. Порттарды кеңейту, контейнерлік хабтарды іске қосу, жаңа кемелер салу және теміржол инфрақұрылымын жаңғырту жобалары Қазақстанның Каспий өңіріндегі транзиттік әлеуетін күшейтіп, Орталық Азияның Еуропамен байланысын жаңа деңгейге шығаруға негіз қалайды.

Екі елдің логистикалық ынтымақтастығының тереңдеуі Орта дәліздің өткізу қабілетін арттырып қана қоймай, өңірдің экономикалық интеграциясын нығайтуға және халықаралық сауда ағындарының тұрақтылығын қамтамасыз етуге ықпал ететін маңызды факторға айналып отыр.