Тариф өсімі: кімге тиімді, кімге тиімсіз?
«Қазақстан теміржолшысы» газетінің тілшісі
Соңғы төрт жылда реттелетін теміржол тарифі, яғни магистральдық желі және локомотивтің тартымдық қызметтеріне 2 есе шамасында өсті. Тек 2023 жылы олар үш рет көтерілсе, ал өткен жылы 5 рет өскен. 2025 жылғы 1 қаңтардан бастап магистральдық теміржол желісінің (МТЖ) қызметтеріне тариф тағы 3%-ға ұлғайтылды.
Бұдан басқа, 7 наурыздан бастап «ҚТЖ» ҰК» АҚ экспорттық қатынаста вагондарда жүктерді тасымалдауға және оларды импорттық қатынаста бос қайтаруға жекелеген жүк жөнелтушілерге қатысты 3,0-ге дейінгі мөлшерде ең жоғары баға шегін қолдануда, бұл нарық қатысушыларының пікірінше, МТЖ қызметтеріне тарифтердің үш еселенген деңгейіне сәйкес келеді.
Ұлттық компания МТЖ қызметтеріне тарифтерді орта есеппен 48%-ға арттыруға өтінім жолдады. Бұл ретте жаппай жүктерді (көмір, астық, кен) тасымалдауға тарифтердің өсуі 66%-ды, ал вагондардың бос жүруі 95% құрайды. Сонымен қатар «ҚТЖ» ҰК» АҚ 2025 жылғы 10 сәуірден бастап локомотивтің тартымдық қызметтеріне тарифтерді 35%-ға арттыру бойынша өтінім берді.
Алайда, нарық қатысушылары мұнымен келіспеуде, олар экспорттық теміржол тасымалы тарифтерінің күрт өсуі экономиканың барлық салаларын тоқтап қалу қаупіне ұшыратты деп мәлімдеді. Айта кететін жайт, «ҚТЖ» ҰК» АҚ МТЖ қызметтеріне үш есе арттыру коэффициентін енгізгеннен кейін көп ұзамай астық пен ұнды тасымалдауға қатысты оның күшін жойды. Соған қарамастан компаниядағылардың айтуынша, бүгінде әлеуметтік маңызы бар жүктерге олардың өзіндік құнынан төмен тарифтер белгіленіп, «ҚТЖ» ҰК» АҚ олар бойынша тікелей шығынға ұшырап отыр. Осы ретте бұл тасымалдар жүк айналымының 70% шамасын құрайды және оларға компания тарапынан жанама субсидиялау жүзеге асырылуда.
Тарифтердің өсуі – мәжбүрлі шара, бұл – көптеген жылдар бойы қолданылып келген баға шектері механизмінің жойылуының нәтижесі. Инфляция және инфрақұрылымды ұстау құнының өсуі жағдайында неғұрлым нарықтық тәсілге көшу қажет. Дегенмен, «ҚТЖ» ҰК» АҚ келісімге келуге дайын екендігін көрсетуде. Компания 8 маусымнан бастап бұрынғы тарифтік модельдің күші жойылатынын мәлімдеді. Егер тиісті шешім Республика Үкіметі деңгейінде қабылданса, тарифтерді мерзімінен бұрын төмендетуге болады. Сонымен қатар егер тарифтер өткен күнмен кері саналса, 19 мамырдан бастап артық төлемдердің өтемақысы қарастырылған. Мамыр айының ортасында ел Үкіметі жанындағы Мемлекеттік комиссия бұрынғы тарифтеу жүйесіне оралып, баға шектерінің тетігін жою туралы шешім қабылдады. Алайда, нарық қатысушыларының пікірінше, тәжірибеде әлі ешқандай өзгерістер болмаған, сол бұрынғы тарифтер қолданылуда. Соңғы сөз Ұлттық экономика министрлігінде; 19 мамырдағы шешім күшіне енді ме және экспорттық бағыттар бойынша тарифтеу қандай түрде қолданылуы тиіс, ресми түсініктеменің берілуі күтілуде.
Ал теміржол көлігімен жүк тасымалдау қызметтеріне тарифтерді көтеру қажеттілігіне негізгі себептер, еңбекақы төлеу шығындарының өсуі, электр энергиясы, теміржол инфрақұрылымын жаңғырту қажеттілігі, ЖЖМ бағасының өсуі, локомотивтер мен вагондарға техникалық және сервистік қызмет көрсету, сондай-ақ инфрақұрылымды кеңейтуге және жылжымалы құрамды сатып алуға бағытталған инвестициялар болып отыр.