Пойызға мінгенде жолаушы үшін ең қарапайым нәрсенің бірі – тоқ көзі. Телефонды қуаттауға, ноутбук қосуға немесе жол бойы кітап оқуға қажет. Бірақ сол тоқ көзіне электр қайдан келетінін көп адам ойлана бермейді.

Негізі, жолаушылар вагонында электр энергиясы бір ғана жерден алынбайды. Пойыз құрамында жоғары және төмен кернеулі екі түрлі электр жүйесі жұмыс істейді.

Алдымен жоғары кернеулі жүйеге тоқталайық. Электровоздан вагондарға арнайы қуатты кабель арқылы электр беріледі. Көптеген құрамдарда бұл жүйе вагондарды жылытуға пайдаланылады. Кернеу деңгейі 3000 вольтқа дейін жетуі мүмкін. Қыс мезгілінде вагон ішіндегі жылуды ұстап тұрудың негізгі тетіктерінің бірі осы.

Бірақ мұндай жоғары кернеуді жолаушының телефонына беруге болмайтыны түсінікті. Сондықтан вагонның өз ішінде электр энергиясын өңдейтін жүйе бар.

Қазіргі жолаушылар вагонының астында генератор орналасады. Ол пойыз қозғалған кезде дөңгелек осінен берілетін механикалық күш арқылы жұмыс істейді. Арнайы редуктор мен карданды механизм генераторды айналдырып, электр энергиясын өндіреді.

Қарапайым тілмен айтсақ, пойыз жүріп келеді, дөңгелек айналады, ал сол қозғалыстың бір бөлігі генераторды іске қосады.

Генератор өндірген электр алдымен вагонның электр тарату жүйесіне түседі. Одан кейін аккумуляторлар зарядталады. Бұл аккумуляторлар вагонның өзіндік «энергия қоры» деуге болады. Олар жарықтандыруға, басқару жүйелеріне және жолаушылар пайдаланатын электр құрылғыларына қуат береді.

Ал вагондағы тоқ көзінен жолаушы 220 вольт алады. Яғни электровоздан келген немесе генератор өндірген энергия бірден тоқ көзіне түспейді. Ол бірнеше кезеңнен өтіп, қажетті кернеуге дейін түрлендіріледі.

Сондықтан пойыздағы телефонның неге баяу қуатталатыны да түсінікті. Вагонның электр жүйесі бастапқыда ондаған адамның смартфонын бір уақытта жылдам қуаттауға арналмаған. Жарық, желдету, жылыту, тоңазытқыш және басқа да құрылғылардың барлығы электр энергиясын тұтынады.

Кейбір ескі вагондарда генератордың басқа түрлері қолданылған. Бұрын электрге сұраныс аз болған кезде дөңгелекке белдік арқылы жалғанған шағын генераторлар жеткілікті еді. Қазір жолаушылардың электр құрылғылары көбейген соң қуаттырақ жүйелер қажет.

Ал пойыз тепловозбен тартылатын бағыттарда жағдай өзгеше болуы мүмкін. Кейбір вагондарда жылыту үшін электр емес, қазандық жүйесі пайдаланылады. Мұндайда жолсеріктердің жұмысы да көбейеді.

Сондықтан келесі жолы пойызда телефонды тоқ көзіне қосқанда, оның ар жағында қарапайым ғана сым емес, генератор, аккумулятор, түрлендіргіштер мен бірнеше қорғаныс жүйесінен тұратын тұтас энергетикалық жүйе тұрғанын ескеріңіз.

Бір қарағанда, вагондағы кішкентай тоқ көзі сияқты. Ал оның артында тұтас бір инженерлік жүйе жұмыс істеп тұр.