«Машинистер әні» туралы білесіз бе?

«Әндетіп келем, жарысып желмен, мінгенім менің тепловоз...» деп басталатын жеңіл ырғақта айтылатын ән өткен ғасырдың 70-ші жылдары батыс өңірінде, әсіресе Атырау, Мақат теміржолшылары арасында өте танымал болды.Темір тұлпарды тізгіндеген тепловоз машинистерінің аузынан тастамайтын сүйікті әні болыпты.

Алайда, әннің шығу тарихы, авторы кім, бүгінде бірі білсе, бірі білмейді, әсіресе жастар мұндай әннің барынан да бейхабар болар. Жуырда ән авторы Исмағұлов Жұмажан ағамен кездесудің сәті түсіп, аз-кем сұхбаттасқан едік.

– Жұмажан аға, «Машинистер әні» қалай туды, қай жылдары жазылды?

– Ол ән сонау 60-шы жылдардың аяғында жазылған еді. Мен Отан алдындағы борышымды өтеп келген соң, 1968 жылы Мақат локомотив пайдалану депосына жөндеуші-слесарь болып жұмысқа кірдім. Ол кездер бір тамаша уақыт еді. Жастар күндіз жұмыста, кешке клубта бас қосатын. Депоның көркемөнерпаздар ұйымы болды. Онда өнерлі жастар көп болды, қазағы бар, орысы бар, басқа ұлттар бар. Менің баян тартатыным бар еді. Сол үйірмеге мен де келіп қосылдым. Машинист көмекшілігіне оқып куәлік алдым. Сөйтіп жүргенде смотр болады деген хабар жетті. Ол кезде мекемелер арасында көркемөнерпаздар байқауы үнемі болып тұрушы еді. Соған дайындыққа кірісіп кеттік.

– Ол жылдары Мақат депосының жаңа құрылып, жергілікті мамандар енді қалыптасып жатқан кез болар?

– Иә, теміржолшылардан жергілікті мамандар ол тұста әлі көп шыға қоймаған кез, таңсық кәсіп, машинистердің дені – басқа облыстардан, республикалардан келгендер. Ескендір Кенжеханов деген Арыстың жігіті машинист болып жұмыс істеді, мен соған машинист көмекшісі болдым. 1968 жылы Мақат-Маңғыстау бағытына алғашқы жолаушылар пойызы шықты. Сол пойызды бірінші жүргізген осы Ескендір болатын. Екеуміз ағалы-інідей боп араласып кеттік, ол менен 8-9 жас үлкен еді. Әлі есімде, 1969 жылдың жаймашуақ күзі, кезекті сапардамыз, жүйткіген тепловоз терезесінен қарап келеміз. Мақатқа таяп қалдық. Ескендір манадан аузы күбірлеп әлдене жаттап отырғандай, алдағы байқауға бірдеңе ойластырып отырғанын сездім. Бір кезде маған қарап: «Менің бала кезден өлең жазатын азын-аулақ әдетім болған, мына шумақтарым қалай? Сен осыған ән шығарсаң қатып кетеді, байқауда бәрінен озамыз» деп ыңылдап отырып айтып берген еді.

Менің тек баян тартатыным болмаса, ән жазу деген ойымда жоқ нәрсе. «Мен композитор емеспін ғой» деппін сасқанымнан. «Болмасаң – боласың, несі бар» деп күлді ол. Өлең сөзі жатық, айтуға жеңіл екен. Кейбір кедір-бұдыр жерлерін екеулеп өңдеп, әнге айналдыруға ден қойдық. Бірнеше күн ойланып жүріп, құлағыма дүдік-дүдік, дүдік-дүдік деген пойыз тарсылы ғана келе береді. Баянымды қолыма алып, біраз күн әурелендім. Әуен біресе ана әнге, біресе мына әнге ұқсап кететіндей.

Ақыры осы ән туды, ол жігіттерге де ұнады. Қайырмасы пойыздың дүрсіліндей дүк-дүк етіп қайрылатынына риза болып бәрі өлеңді жаттап, смотрда айтуға келісті. Айтқандай, сол жолы аудандық көркемөнерпаздар байқауында осы әнмен бірінші орын алып, облысқа да осы әнмен бардық. Келесі 1970 жылы смотрға тағы бардық. Оған Мақат ауданынан 120 адам қатысып, ол жолы Ескендірдің «Жайықтың жағасы» деген әнін апардық. «Бояуы кеппеген ән» деп хабарлады конферансье. Сөйтіп екеуміз екі әннің авторы боп шыға келдік. Бұл ән де халыққа ұнады.

– Шығармашылықтарыңыз әрі қарай да жалғасты ма?

– Тағы бір ән жаздық, «Жұлдызым» деген, үшеуіне де авторлық құқығымыз бар. 1972 жылы Ескендір аға туған жеріне көшіп кетті, Арысқа. Осыдан кейін шығармашылық байланысымыз үзілді. Жайсаң жігіт еді, жан-жақты, өнерлі, сегіз қырлы, бір сырлы азамат болатын. Еліне барған соң депода машинист, инструктор, басшылық лауазымдарда болды. Әкесінің атында көше бар Арыста. Қоғамдық өмірден тыс қалмай, көркемөнерпаздар үйірмесін жүргізді, сонда самбо мектебін де ашты. Кейін зейнеткерлікке шықты, хабарласып тұрдық. 2018 жылы дүниеден озды. Қаделерінде болдық, жылына қатыстық. Апайға телефон соғып, әлі күнге амандығын біліп тұрамын.

– Сіз әлі де баян тартасыз ба?

– Иә, баянды тастамаймын. Осында ардагерлер ансамблін басқарамын бүгінде. Халыққа концерттер қоямыз. Үлкен балам теміржолшы, кенже балам Дина Нұрпейісова атындағы оркестрде. Бірі – мамандығымды, бірі өнер жолымды таңдады.

– «Машинистер әнінің» тағдыры туралы не айтуға болады?

– Әрине, ол кезінде теміржолшы мамандығы таңсық, машинист – ең мәртебелі мамандық болып тұрған заманда жаппай айтылған, «модаға» айналған ән болды. Бірақ бүгінде ескіріп, ұмтылғаны рас, заман басқа, заң басқа, талғам басқа. Бірақ, Мақат теміржолшылар қаласы ғой, ел ішінде ұмытылған жоқ, теміржолшылар бас қосқанда ара-тұра әлі айтылады. Осыдан бірнеше жыл бұрын бір балалар келіп, осы әнге клип түсіреміз деп рұқсат сұрады, батамды бердім. Жергілікті темір жол басшылығымен келісіп, Мақат станциясы мен депо жігіттері көмек көрсетіп, тәп-тәуір бейнебаян түсіріпті, қазір ғаламторда жүр.

– Әңгімеңізге рахмет, аға, аман жүріңіз, өнеріңіз ұрпақтан ұрпаққа жалғассын!